بافت چربی به عنوان یک اندام اندوکرین

نام نویسندهدکترسیدضیاءالدین مظهری ، نازیلا امین تهرانی
    
در بسیاری از موارد، موفق نبودن در ادامه روند کاهش وزن آغاز شده و یا حفظ و نگهداری وزن ایده آل با زحمت به دست آمده، ناشی از تغییر ماهیت و لجام گسیختگی بافت چربی های انباشته و تراکم یافته است. بنابراین اساسی ترین راه مبارزه با اضافه وزن و چاقی، پیشگیری به موقع از روند افزایش وزن و جلوگیری از پیشرفت تدریجی آن به سوی چاقی به درجات متعدد است. تردید و تعلل در جهت اقدام زود هنگام و به موقع برای پیشگیری از اضافه وزن و سیر آن به سوی چاقی، موجب خواهد شد که بافت چربی به یک ارگان اندوکرین تغییر ماهیت داده و به طور مستقل و با خودسری، آغاز به دست اندازی به ارگان های حساس بدن و گسترده تر کردن هرچه بیشتر این تهاجم بنماید.
 
اضافه وزن های ناچیز اولیه در صورت کنترل نشدن به سوی چاقی های مفرط سوق یافته و زمینه بروز بیماری های متعدد و گوناگون را فراهم می سازد. بنابراین به عزیزانی که در حال حاضر دارای اندامی متناسب و وزنی مطلوب هستند، توصیه می شود، برای جلوگیری از حسرت دایمی با چشم پوشیدن از وسوسه های زودگذر و لذت های آنی، خودشان را دچار دور باطل هم افزایی متقابل پرخوری و چاقی نسازند و خیلی فوری برای رفع چند صد گرم یا چند کیلوگرم اضافه وزن با انجام اقدامات ساده ای همچون صرف نظر کردن از پرخوری و ریزه خواری و گرایش روز افزون به تنقلات و هله و هوله،  مقدار انرژی دریافتی خود را کاهش داده و با افزایش فعالیت های بدنی در قالب پیاده روی و انجام چند حرکت ورزشی سبک مصارف انرژی را افزون تر کرده،  به این ترتیب خود را از چنبره دامی که در حال تنیدن در جهت تخریب اندام موزون و تهدید سلامت جسم و جان شما است، برهانند. اگر اقدام به موقع و کنترل روند سیر اضافه وزن را به فرداهای نامعلوم حوالت فرمائید، دیری نخواهد پایید که بافت چربی که حفاظت از ارگان های حساس و ذخیره انرژی بدن را بر عهده دارد و در صدها فعالیت ساختاری و دفاعی و حفاظتی، یار و یاور چرخه های سوخت و سازی است، به یک هیولای یاغی و خودسر تغییر ماهیت داده و با لجام گسیختگی غیر قابل تصوری همانند یک غده درون ریز با تولید و ترشح انواع ترکیبات پیام بر به دست اندازی و تغییر جهت دادن فعالیت های طبیعی ارگان های حساس و مهمی همچون مغز، اعصاب، کبد و بافت های عضلانی و استخوانی و... خواهد پرداخت.
 
یافته های جدید نشان دهنده این واقعیت است که بافت چربی منبعی از انواع پپتیدهای بیواکتیو مانند لپتین، آدیپونکتین، پروتئین های سیستم رنین آنژیوتانسین، رزیستین و.. است، که به طور کلی آدیپوکین یا هورمون های بافت چربی نامیده می شوند. این ترکیبات با آثار موضعی یا دوردست خود در تنظیم هموستاز انرژی، متابولیسم کربوهیدرات و چربی،  هموستاز عروق، ایجاد پاسخ های ایمنی و تولید مثل دخیل بوده و به نظر می رسد که در گسترش چاقی و اختلالات ناشی از آن نیز نقش به سزایی ایفا می کنند.
 
تشکیلات و ساختمان بافت چربی
 
بافت چربی دربرگیرنده سلول های چربی، بافت پیوندی، بافت عصبی،  شبکه ای از رگ های خونی و سلول های ایمنی است که علاوه بر پاسخ گویی به پیام های برگرفته از سایر سیستم های هورمونی و سیستم اعصاب مرکزی، خود نیز با ترشح فاکتورهای پروتئینی و غیر پروتئینی متعدد، عملکردهای اندوکرین مهمی را تحت شعاع قرار می دهد. بافت چربی همچنین به عنوان محل عمده ای برای ذخیره چربی محسوب شده، متابولیسم هورمون های جنسی و گلوکوکورتیکوئیدها نیز به طور گسترده ای دراین بافت انجام می پذیرد.
 
تولیدات و ترشحات بافت چربی 
 
لپتین
 
آدیپونکتین
 
پروتئین های سیستم رنین آنژیوتانسین
 
رزیستین و آدیپسین
 
فاکتور نکروزی تومورآلفا
 
اینترلوکین-6
 
آنزیم های مرتبط با متابولیسم هورمون های جنسی و گلوکوکورتیکوئیدها
 
ترکیبات سیستم های آبشاری انعقاد و فیبرینولیز
 
فاکتورهای کمپلمان
 
لپتین : پپتیدی است که به تناسب میزان توده بدن وسطوح تغذیه ای به طورعمده به وسیله  بافت چربی زیر پوستی و درمقادیر کمتر به وسیله بافت چربی احشایی تولید می شود. این هورمون دارای نقش عمده ای درکنترل اشتها، کنترل وزن بدن، تنظیم ذخایر چربی و افزایش مصرف انرژی و افزایش گرمازایی است که این نقش ها را از طریق گیرنده های هیپوتالاموسی خود ایفا می کند.
 
نوع و مقدار چربی دریافتی از عوامل تاثیرگذار بر فاکتورهای دخیل در اتصال و پیام دهی لپتین به گیرنده های خود محسوب می شوند که می تواند با ایجاد تغییر در ساختار اسیدهای چرب غشای سلول های هیپوتالاموسی، به بهبود عملکرد و یا آسیب رساندن به ساختار و عملکرد غشا های محتوی گیرنده های لپتین منجر شود.
 
 به طورمثال، افزایش دریافت چربی های اشباع  نسبت به چربی های دارای چند پیوند دوگانه ممکن است، حساسیت سیستم عصبی را نسبت به لپتین کاهش داده و مانع از ایفای نقش مثبت لپتین در کنترل اشتها و درمان چاقی و عوارض جانبی ناشی از آن شود. پس به افرادی که اغلب از منابع غذایی سرشار از چربی های اشباع شده در قالب غذاهای آسان و در دسترس و فرآورده های لبنی پرچرب استفاده می کنند، درباره پیامد های اجتناب ناپذیر چنین تغذیه ای هشدار داده می شود.
 
افزایش لپتین پلاسما به طور معمول پیامی از کفایت تغذیه ای بوده که از دریافت بیشتر انرژی و ذخیره مواد غذایی ممانعت به عمل می آورد و در هنگام افزایش ذخایر چربی، سبب کاهش اشتها، مهار سنتز تری گلیسرید و تحریک اکسیداسیون اسیدهای چرب می شود.
 
از آنجایی که لپتین سبب ایجاد تطابق بدن در برابر شرایط دسترسی نداشتن به مواد غذایی می شود،  میزان ترشح آن درشرایط گرسنگی، محدودیت کالری و کاهش وزن کاهش یافته و سبب افزایش فزاینده اشتها می شود. کاهش شدید ترشح لپتین در رژیم های غذایی بسیار کم کالری می تواند سبب افزایش شدید گرایش بدن به وزن گیری بعد از ترک رژیم غذایی شود. افرادی که بعد از مدت کوتاهی به دنبال اجرای رژیم های بسیار کم کالری و کاهش صاعقه ای چند کیلو وزن، یک مرتبه دچار ولع پرخوری های غیر قابل کنترل می شوند که تمام دستاوردهای آنها را برباد می دهد و چاق تر از قبل نیز می گردند، مفهوم این یافته علمی را بهتر درک خواهند کرد.
 
در افراد چاق به دلیل گسترش بافت چربی، با وجود افزایش ترشح لپتین، مقاوم شدن بدن به لپتین مانع از ایجاد آثار مثبت آن برکنترل وزن می شود.
 
آدیپونکتین: ترکیبی دیگر مترشحه از بافت چربی است  که در مراحل اولیه چاقی یا مقاومت به انسولین میزان ترشح آن کاهش می یابد. دیپونکتین با افزایش حساسیت کبد به انسولین، میزان خروجی گلوکز از کبد را کاهش می دهد، همچنین مصرف گلوکز در عضلات را افزایش داده و مانع افزایش قند خون می شود. در جهت حمایت اثرگذاری آدیپو نکتین، کاهش اصولی و علمی و تدریجی وزن بدن و افزایش تدریجی فعالیت های سبک بدنی به صورت پیاده روی و ورزش های هوازی توصیه می شود.
 
این ترکیب بازده سنتز تری گلیسرید در بافت چربی را افزایش می دهد. به نظر می رسد تنظیم کننده اساسی تولید این ماده در بدن، چربی دریافتی از مواد غذایی است که به صورت ذرات شیلومیکرون در خون در گردش است.
 
آدیپونکتین، لپتین و  در هموستاز انرژی، کنترل چاقی، کنترل چربی های خون و مقاومت به انسولین نقش دارند و تولید هر سه این هورمون ها به وسیله سطوح گوناگون تغذیه ای تحت تاثیر قرار می گیرد. بنابراین رعایت یک برنامه غذایی مناسب با سن، جنس و وضعیت فیزیولوژیک و متعادل از بعد تامین نیاز بدن با نسبت های معین از درشت مغذی ها و ریزمغذی ها و تنوع در تغذیه، یعنی استفاده حتمی از چهار گروه اصلی و اساسی نان و غلات، میوه و انواع سبزی، شیر و لبنیات، گوشت های سفید و قرمز و جانشین های گوشت مانند حبوبات دانه ها ومغزها، به طور قوی توصیه و تاکید می شود.
 
 پروتئین های سیستم رنین آنژیوتانسین
 
آنژیوتانسین 2 ترکیبی است که نقش مهمی را در تنظیم فشارخون ایفا می کند. پس از این طریق گسترش بافت چربی می تواند با پرفشاری خون در ارتباط باشد. کاهش حتی 5 درصد از وزن اضافی، نه تنها بر روند کاهش پرفشاری خون تاثیر مثبت دارد، بلکه سایر پارامترهای خطرساز همچون کلسترول، تری گلیسرید، میزان قند خون و اوره و.. را نیز تعدیل می کند.
 
ترشح این ماده در افراد چاق و مقاوم به انسولین افزایش یافته و سبب افزایش خطر لخته شدن خون می گردد. کاهش وزن اصولی و صحیح، ترشح این ماده را کاهش می دهد. البته ذکر این نکته ضروری به نظر می رسد که برای دست یابی به کاهش وزن نباید هیچ وعده های غذایی به خصوص صبحانه حذف شود. چون حذف صبحانه عامل افزایش دهنده بتا ترومبوگلوبولین و افزایش خطر لخته شدن خون در مویرگ ها است.
 
رزیستین و آدیپسین: فاکتور دیگر مترشحه از بافت چربی است، که با ایجاد مقاومت به انسولین دیابت و چاقی را به هم مرتبط کرده وهمچنین عوارض قلبی عروقی را نیز به دنبال خواهد داشت.
 
فاکتور نکروزی تومور آلفا: ترکیبی است که میزان ترشح آن هنگام بیماری های مزمن و همچنین طی چاقی در بافت ها افزایش می یابد. این فاکتور آنزیم تجزیه کننده چربی یعنی لیپاز حساس به هورمون را فعال کرده که به تجزیه تری گلیسریدها و اکسیداسیون اسیدهای چرب به وسیله لپتین کمک می کند.
 
اینترلوکین 6: ترکیب دیگر مترشحه از بافت چربی است که به طور چشم گیری با چاقی،  اختلال در تحمل گلوکز و مقاومت به انسولین در ارتباط است. افزایش غلظت پلاسمایی این ماده، خطر ابتلا به بیماری های قلبی عروقی و دیابت نوع 2 را افزایش می دهد.
 
آنزیم های مرتبط با متابولیسم هورمون های جنسی و گلوکوکورتیکوئیدها: که دارای اثر مستقیم در متابولیسم و ترشح هورمون های جنسی و گلوکوکورتیکوئیدها است. این ارتباط نقش بافت چربی در تولید مثل و تمایز جنسی، گسترش چربی احشایی و سندرم متابولیک را مورد تاثیر قرار می دهد.
 
سایر مواد مترشحه از بافت چربی مانند ، فاکتورهای کمپلمان و ترکیبات دخیل در سیستم های آبشاری انعقاد و فیبرینولیز می توانند در ایجاد عوارض متابولیک و قلبی عروقی مرتبط با چاقی نقش داشته باشند.
 
متابولیسم بافت چربی
 
علاوه بر فعالیت های برشمرده اندوکرین بافت چربی، وظیفه اصلی این بافت، سنتز و ذخیره تری گلیسریدها است. . سلول های چربی تشکیل و ذخیره چربی را بعد از جذب غذا برعهده دارند. آنها همچنین اسیدهای چرب و گلیسرول را در هنگام گرسنگی شدید به داخل خون آزاد می کنند. سلول های کبدی با انباشتن پیش سازهای اولیه تری گلیسریدها به طورگذرا در کبد و آزاد کردن آنها در قالب لیپوپروتئین با چگالی بسیار کم در خون، ظرفیت ساخت تری گلیسرید را در سلول های چربی افزایش می دهند. تحقیقات نشان می دهد که افزایش تری گلیسرید خون نه تنها از عوامل اثرگذار در بیماری هایی قلبی عروقی به شمار می آید بلکه قادر به ایجاد پانکراتیت بوده، زمینه ساز بروز افزایش میزان قند خون، دیابت نوع 2 و در صورت کنترل نشدن، در نهایت به دیابت وابسته به انسولین محسوب می شود.
 
 توزیع بافت چربی
 
توزیع چربی در بدن همه افراد لزوما از یک الگو پیروی نمی کند. انباشتگی چربی به طور غالب در نواحی بالاتنه یعنی شکم و سینه را چاقی سیبی شکل یا آندروئید و یا چاقی مرکزی گویند. این فرم توزیع چربی اغلب در مردان به چشم می خورد و از جمله بیماری زا و خطرسازترین نوع انباشتگی چربی محسوب می شود چون تجمع چربی در این نواحی با گسترش عوارضی چون اختلالات قلبی عروقی، پرفشاری خون، و دیابت غیر وابسته به انسولین همراه است، به طوری که هر چه بر طول قطر شکم افزوده شود از طول عمر کاسته می شود. این فرم از چاقی ها در خانم های یائسه ای که کماکان به بیش خواری و فقدان تحرک خود ادامه می دهند، از عوارض متداول محسوب می شود.
 
اما وقتی انباشتگی بافت چربی بیشتر در نواحی پایین تنه یعنی باسن و ران رخ دهد، به آن چاقی ژینوئید یا گلابی شکل گفته می شود که در زنان شایع تر است. خطر این نوع چاقی کمتر از چاقی شکمی می باشد و عامل بی تناسبی پایین تنه و بالا تنه محسوب می شود و به علت افزایش بیش از اندازه سلول های ذخیره کننده چربی، روند پاسخ این نوع چاقی به کاهش وزن، تحت رژیم های لاغری بسیار کند است.
 
در برخی افراد، به خصوص در خانم های یائسه، فرم انباشتگی چربی مخلوطی از سیب یا گلابی است.
 
ساده ترین هشدار درجهت ایجاد عوارض مرتبط با چاقی که به طور دقیقی قابل تخمین است، افزایش قطر شکم است. جدول زیر میزان جدی تر شدن خطرات مرتبط با افزایش طول قطر شکم را تعیین می کند. البته علاوه بر امکان ابتلا به دیابت نوع دوم، ده ها بیماری دیگر متابولیک نیز در روند افزایش تدریجی وزن و قطر شکم و کمر احتمال بروز پیدا می کند.
 
علاوه بر تعیین میزان طول قطر کمر که ذکر شد، راه سریع دیگر ارزیابی خطر مرتبط با چاقی بالاتنه محاسبه نسبت دورکمر به دور باسن است که اگر میزان این نسبت در زنان بیشتر از 85/0 و در مردان بیش از 95/0 باشد، زنگ خطر محسوب می شود.
 
 فاکتورهای تعیین کننده توزیع چربی
 
ژنتیک: که با بررسی شباهت الگوی توزیع چربی در افراد خانواده با جنسیت یکسان قابل مشاهده است. ژن های مرتبط با چاقی می توانند به صورت غالب، مغلوب و یا پلی ژنیک صفات خود را انتقال بدهند. پس افسانه لاغری های موضعی بی اساس و غیر ممکن بوده وبا انجام متدهای گوناگون،  فقط امکان جابه جایی موقت چربی ها وجود دارد.
 
جنسیت : همان طور که ذکر شد، چاقی سیبی شکل بیشتر در مردان و چاقی به فرم گلابی بیشتر در زنان شایع است.
 
سن: در زنان بعد از یائسگی توزیع چربی به فرم سیب سوق پیدا می کند. علت این امر می تواند کاهش نسبی در میزان فعالیت لیپوپروتئین لیپاز در مناطق پایین تنه باشد.
 
افزایش وزن مفرط و همچنین چرخه های متناوب افزایش و کاهش وزن، توزیع چربی در نواحی بالاتنه را افزایش داده و خطرات زیادی را به خصوص برای کبد و کیسه صفرا ایجاده کرده و به مقاوم تر شدن بدن در قبال رژیم های کاهش دهنده وزن بعدی منجر می شود. بنابراین توصیه می شود تا تصمیم قطعی برای رسیدن به وزن ایده آل یا وزن مطلوب تان ندارید، بهتر است از چاقی افزون تر جلوگیری و همین وزن فعلی را نگهداری کنید، چون اثر آسیب زایی چاقی ولاغری های متناوب، خیلی شدیدتر و پایدارتر از چاقی فعلی شما است


عضویت در خبرنامه

جهت عضویت در خبر نامه ایمیل خود را در قسمت روبرو وارد کنید
شما بعد از عضویت در خبرنامه در هر زمان می توانید با وارد کردن ایمیل خود عضویتتان را لغو کنید
لینک های مفید خدمات الکترونیکی شبکه های اجتماعی تماس با ما
تهران خیابان سئول شمالی شهرک سئول خیابان نسترن کوچه دوم شرقی پلاک 2 طبقه اول
تلفن تماس 1 : 88037734 (+9821)
تلفن تماس 2 : 88037834 (+9821)
پست الکترونیک : behsite@gmail.com