غذا از منظری دیگر

نام نویسنده دکتر محمد مهدی اصفهانی
بسم الله الرحمن الرحیم
 
ضمن عرض سلام، بنده یادداشت هائی را تهیه کرده بودم که بر مبنای آن مطالبی را عرض کنم اما در این جلسه فیلم مرحوم استاد علامه را برای اولین بار دیدم و احساس کردم خیلی از مسائلی که من تدارک دیده بودم، ایشان بیان داشتند. من در سال های آخر عمر ایشان را زیارت کرده بودم و در جریان کسالت ایشان در تماس های تلفنی که با بنده داشتند، از ایشان بهره ها گرفتم که برای من آموزنده بود. احساس میکردم این گونه مطالب، عنایات خاص پروردگار است و این ها آموزه هائی نیست که با خواندن چند کتاب و شرکت در چند جلسه ی درس و بحث، انسان به آن برسد. پروردگار بندگانی دارد که آن ها را حمایت و هدایت می کند تا در یک مقطع زمانی خدمات بزرگی بکنند. لازم به ذکر نیست کاری که ایشان در تربیت نیروی انسانی در این کشور کردند، در پیشرفت علم و سربلندی ایران اسلامی اثر بخش بوده است و این اثر بدون عنایت خاص پروردگار مقدور نیست.
 
بنده در مسائل تغذیه به مطالبی که مرحوم علامه بیان کردند، اعتقاد عمیق دارم که غذا فقط چیزی نیست که با خوردن آن ویتامین و مواد معدنی تأمین شود و انرژی برای فعالیت های اندام های مختلف بدن فراهم گردد تا وظائفی را انجام دهند بلکه غذا در سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و اعتقادات، خلقیات و رفتار انسان تأثیر دارد. بخش هایی از این تأثیرات مورد بررسی علمی قرار گرفته و بخش های دیگری محسوس است که من به ابعاد مختلف تأثیرگذاری غذا می پردازم:
 
دانشمندی گفته بود: «به من بگو چه می خوری تا بگویم حالت چگونه است.» دیگری گفته بود: «به من بگو چه می خوری تا بگویم کیستی و چه خصوصیات و رفتاری داری.» ببینیم قرآن در باب تغذیه چه ویژگی هایی را خواسته و چه آموزه هایی را به ما داده است چون همهی اصول تغذیه در قرآن وجود دارد.
 
1ـ دقت در تغذیه: قرآن میفرماید: فلینظر الانسان Ø¥لی طعامه ( 24 عبس) انسان باید در غذای خودش به دقت بنگرد. نظر، عمیق نگریستن است.  یعنی نگاه کند که غذایش حلال است یا حرام، متناسب با نیاز است یا غیر متناسب، بهداشتی است یا غیربهداشتی، با شرایط جسمی ـ فیزیولوژیک، مکانی، اقلیمی، فرهنگی او تناسب دارد یا نه این رهنمود یا قانون اول که انسان باید در غذای خودش عالمانه و دقیق بنگرد.
 
2ـ بهره گیری از غذاهای پاکیزه و سازگار: قرآن میفرماید: و یحل لهم الطیبات هم پاکیزه از بعد معنوی که حلال و حرام خدا در آن رعایت شده و  حقوق اجتماعی آن داده شده و هم پاکیزه از نظر بهداشتی و سازگار از نظر ترکیب. بسیاری از غذاها در اصل خوب است ولی رفتار تغذیه ای و طبخ ما آن ها را به ماده ای کم ارزش یا بی ارزش و گاهی هم مضر تبدیل می کند.
 
3ـ پرهیز از خبائث و پلیدیها: قرآن میفرماید: ویحرم علیهم الخبائث خبائث هم بعد جسمی و ظاهری دارد و هم بعد باطنی، روانی و اجتماعی. آن چه که تحریم شده و آن چه زیان بخش است، از مصادیق خبائث قرار می گیرد. 44ـ اعتدال و میانه روی: به معنی اجتناب از کم خوری بیش از اندازه یا پرخوری.
 
 
 
ویژگی تغذیه ی خوب:
 
1ـ دریافت عوامل غذایی مورد نیاز بدن به تناسب نیاز. این نیاز در سنین مختلف، شرایط آب وهوایی مختلف و فعالیت های مختلف و سلامت و بیماری متفاوت است.
 
2ـ دریافت مواد غذایی به شکل سالم و غیر زیان بخش. بسیاری از بیماری ها برخواسته از شیوه ی تغذیه است. اهمیت تغذیه در تأمین سلامت و بیمار شدن بی رقیب است. رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید: المعده بیت کل داء و الحمیه رأس کل دواء و أعط کل بدن ما عوده. معده خانه ی بیماری هاست. بسیاری از مسائل از شیوه ی تغذیه، و ورود غذا شروع می شود البته ما از هر گونه افراط و تفریط در امر تغذیه باید پرهیز کنیم. یک عده مردم را به ریاضت کشیدن و نخوردن غذا سوق می دهند؛ نه خدا این خوراکیها را خلق کرده که اهل ایمان استفاده بکنند. باید از نعمت های خدا استفادهی بهینه کرد، منتها نباید در آنها زیاده روی کرد. از آن طرف هم عده ای بیش از اندازه مصرف می کنند. آمارهایی که سال های اخیر در کشور ما منتشر شده، نشان می دهد که در ایران حدود 20% کم غذایی و حدود 40% زیاده خوری وجود دارد. اضافه وزن یعنی زیاد خوردن. گاهی به بنده می گویند: چه بخوریم که چاق نشویم من میگویم: نخورید تا به وضع طبیعی سالم بدن برگردید. امروزه فعالیت های جسمانی کم و پای تلویزیون نشستن زیاد است. ساعات کار و بیداری تغیر کرده و غذاها متنوع شده و به اصطلاح nibbling یا دم به دم و چند وعده خوردن مرسوم است. در حالی که در آموزه های اسلامی به Gorgingیا 2 دفعه غذا خوردن در روز تأکید شده است ولی ما الآن توان آن را نداریم که میان روز چیزی نخوریم. ما هم روی این قضیه اصرار نداریم ولی اصرار این است که صبحانه غذای اصلی است که بایستی مفصل و کامل خورد.
 
افت تحصیلی با صبحانه نخوردن ارتباط دارد. آن غذای وسط روز که بچه ها می خورند، برای ساعات بعدش مفید است ولی صبحانه را باید خورد و زود هم باید خورد. این یک بحث علمی است و حتی سازمان علمی فرهنگی ملل متحد در یونسکو که رسالت بهداشتی ندارد، سمپوزیومی برای صبحانه خوردن بچه ها گذاشت و بحث های خیلی مفصلی مطرح شد. خلاصه و چکیده اش این بود که صبحانه مسأله ی مهمی است و افت تحصیلی به صبحانه نخوردن بچه ها برمی گردد. شام را هم باید زود و مختصر خورد. بعضی ها نمی خورند.
 
ساعات خواب و بیداری هم به مسأله ی تغذیه ارتباط دارد. در روایات ما هست و مرحوم استاد علامه هم تأکید کردند که شب زود خوابیدن لازم است. اوایل شب اوج ترشح هورمون سوماتوتروپ یا هورمون رشد است و آنابولیسم یعنی بازسازی بدن در آن ساعات بهتر انجام می شود. لذا کسانی که شام را زود می خورند و شب هم زود می خوابند نه این که تا شام خوردند بخوابند! با یک فاصله بعد از آن مثل زمان نماز عشا که معمولا 5/1 تا 2 ساعت بعد از مغرب شرعی اتفاق می افتد یعنی اگر حدود 5/9 ـ 10 بخوابند، بازسازی بدن یا آنابولیسم در حداکثر اتفاق می افتد. برعکس، دو زمان برای خواب اصلا نامناسب است. یکی بعد از طلوع فجر تا طلوع آفتاب و یکی نزدیک غروب آفتاب. این دو زمان اوج ترشح کاتکولامین ها است مثل آدرنالین و نورآدرنالین. لذا سکته های منجر به مرگ عمدتا در این دو زمان اتفاق می افتد. خواب بعد از طلوع فجر تا طلوع آفتاب را خواب شقاوت گفته اند و خواب نزدیک غروب هم خوابی عصبانی و ناراحت کننده و ناخوشایند است.
 
تغذیه با این ها ارتباط دارد. کی خوردن و چی خوردن. این که آیا صبح پنیر باید خورد یا نباید خورد، این ها همه حکمتی دارد. شخصی شب دید امام صادق علیه السلام پنیر نوش جان می کنند. عرض کرد: یا ابن رسول الله از شما شنیده بودیم راجع به خوردن پنیر. فرمودند: شب پنیر می خورم. در پنیر نسبت کلسیم به فسفر یونیزه تغییر کرده یعنی کلسیم بالا رفته و شب خوردنش خواب را آرام می کند. روز موقع فعالیت و تحرک است نباید آدم را به رخوت سوق داد. برعکس شب باید خواب آرام باشد. خواب سیکل 90 دقیقه ای دارد یعنی کسی که می خوابد 90 دقیقه بعد بیدار می شود، حرکتی می کند و خمیازه ای می کشد، باز 90 دقیقه می خوابد. 4 تا 90 دقیقه ای که از اول شب شروع می شود، جای 6 تا 90 دقیقه ای که از آخر شب شروع می شود را می گیرد و آن کارائی و اثربخشی را دارد. بنابراین آدم عاقل زمان را جوری تنظیم می کند که آنابولیسم و بازسازی به بهترین وجه باشد. اصلا چهره های افرادی که شب زود می خوابند و چهره هائی که آخر شب می خوابند متفاوت است. صورت های تکیده مربوط به آخر شبی ها و صورت های شاداب برای آن هائی است که سرشب می خوابند. پس غذا در این جریان هم تأثیر دارد.
 
آموزش مسأله ی مهمی است. همان که استاد علامه در فرمایشات خود اشاره فرمودند. باید نسل جوان به گونه ای تربیت تغذیه ای و بهداشتی شود. البته زیربنایش اطلاعات علمی است. لذا این بحث های تغذیه ای را تقاضا می کنم شما سروران عزیز به جوانان و دانش آموزان منتقل فرمایید. یک زمانی را هم همان طور که استاد علامه تأکید داشتند، برای افزایش این گونه اطلاعات داشته باشیم. شاید بشود در 20 ساعت اصول و مبانی تغذیه را گفت تا شخص مجتهدانه با مسأله ی تغذیه روبه رو شود که مثلا سوسیس و کالباس را باید خورد یا نباید خورد. داخل سوسیس و کالباس نیتریت و نیترات اضافه می شود که این دو قطعا و بدون شک زیان بخش است. در همه جای دنیا هم می زنند تا نگهداری آن را افزایش بدهند و رنگش را عوض کنند. نیازی نیست که بخوریم ولی اگر یک نفر یک دفعه خورد تکفیرش نکنیم. ولی این جزو برنامه ی غذائی قرار نگیرد که مثلا شنبه قرمه سبزی و یک شنبه کالباس باشد. این جوری نباشد.
 
استاد علامه راجع به سرخ کرده حساس بودند. وقتی روغن حرارت می بیند، داخلش آکرولئین ایجاد می شود که سرطان زاست. یعنی گلیسرول CH2 OH CHOH CH2OH آلدئیدی می شود، چه روغن سرخ کردنی باشد یا داخل دستگاه های سرخ کردنی ببرند. این ها همه اش بد است. روغن  حرارت بالا نباید ببیند. البته برای سرخ کردن روغن های مناسب سرخ کردن هست که حالت مایع دارد اما اتصال مضاعف در آن فوق العاده کم است البته اینها هم نباید حرارت بالا ببینند. سعی کنید به طور طبیعی سرخ کرده را حذف کنید. روغن نباتی جامد اصلا مناسب نیست و روغن های مایع مثل روغن ذرت و امثال این ها برای سالاد و ریختن در پلو اشکال ندارد.
 
استاد علامه در آداب غذا خوردن خیلی روی لقمه ی کوچک گرفتن و خوب جویدن اصرار داشتند. چون این عمل به هضم غذا کمک می کند. ما در دستگاه گوارش جای دیگری که کار دندان را انجام بدهد نداریم. می دانید غذا در ورود به معده یک دفعه شروع به زیر و رو شدن نمی کند بلکه لایه لایه با بزاق آمیخته شده بعد حرکات دودی شکل شروع می شود و غذا را جابه جا می کند. با خوردن کمی نمک در اول غذا که مستحب است، آمیلاز بزاق ترشح می شود و چون در ساختمان آلفا آمیلاز بزاق یا پتیالین، یون کلر وجود دارد، افزودن آن کوآنزیم به محیط، فعالیت آن آنزیم را تشدید می کند. بنابراین سیب زمینی پخته ای که یک کمی روی آن نمک زده شده، هضمش راحت تر است تا این که بدون نمک باشد. نمک چیز بدی است، اگر زیاد خورده شود و چیز خوب و لازمی برای بدن است، اگر متناسب خورده شود. بعضی ها رعایت نمی کنند و نمک پاش را روی غذا خالی می کنند. فرمایش معصومعلیه السلام در مورد نمک در کشور ما هم مفید است چه برسد به سرزمین گرم عربستان.
 
آب وسط غذا خوردن خوب نیست چون شیره ی گوارشی را رقیق می کند. با یاد خدا شروع کردن به انسان آرامش می دهد. غذا را باید در محیط آرام و دور از عصبانیت و ناراحتی و با لذت خورد. این ها اثرات بسیار مثبتی در هضم و جذب غذا دارد. دنیا، دنیای عجیبی است. در گذشته ی نزدیک، علوم را جداجدا و تک تک مطرح می کردند. امروز همه ی علوم بایستی به یک دیگر وصل بشوند. در مجله ی امریکن آکادمی آو ساینس American Academy of Science مقاله ای منتشر شد که شما نگوئید ایمونولوژی، بگوئید سایکو نورو آندوکرینو ایمونولوژی Psycho neuro endochrino imunology یعنی عوامل روانی ـ عصبی و غدد مترشحه ی داخلی در ایمونولوژی موثر است. من این بحث را روی تغذیه خیلی فراتر از این مطرح می کنم و در مقابل آن ها لغت اسپریتو سایکو نورو آندوکرینو تمپرمنتو نوتریشن را درست کرده ام. یعنی مزاج، عوامل روانی، عوامل  معنوی، عوامل عصبی همه ی این ها دست به دست هم می دهند.
 
آگاهی جامع انسان از خودش، سلامت جسم و روح اورا تأمین می کند. کلمات و تأکیدات مرحوم استاد علامه در بهداشت، برگرفته از یک آموزش معمولی نیست بلکه نوعی هدایت الهی و الهام است که خلاصه ی آن توجه به سلامت جسمی ـ روانی ـ اجتماعی و به همه ی این ها بها دادن و این گونه زندگی کردن است. در آخر این سوال را مطرح می کنم که «چه کسی به سالم زیستن شایسته تر است» آن که در مسیر حق است یا آن که در مسیرهای ناحق است بنابراین کوتاهی در مسائل مربوط به تأمین سلامت فرزندان این آب و خاک، یاران حضرت ولی عصر روحی له الفدا قابل بخشش نیست. برعکس، هر تلاشی در جهت ارتقا سلامت این ها یاری مولاست.
 
و السلام علیکم و رحمه الله


عضویت در خبرنامه

جهت عضویت در خبر نامه ایمیل خود را در قسمت روبرو وارد کنید
شما بعد از عضویت در خبرنامه در هر زمان می توانید با وارد کردن ایمیل خود عضویتتان را لغو کنید
لینک های مفید خدمات الکترونیکی شبکه های اجتماعی تماس با ما
تهران خیابان سئول شمالی شهرک سئول خیابان نسترن کوچه دوم شرقی پلاک 2 طبقه اول
تلفن تماس 1 : 88037734 (+9821)
تلفن تماس 2 : 88037834 (+9821)
پست الکترونیک : behsite@gmail.com