چرا تغذیه در نظام سلامت ما جایگاهی ندارد؟

علیرغم نقش چشمگیری که تغذیه در پیشگیری از بیماری‌های مزمن و بار مالی‌شان بر نظام سلامت دارد، چرا جایگاه آن باید در نظام سلامت ما تا این حد نازل و کمرنگ باشد؟

در اهمیت رسالت اجتماعی جامعۀ علمی تغذیه


ویروس کرونا علیرغم درد و رنج‌های بسیاری که برای ما آفرید، فرصتی پدید آورد تا به اندیشیدن دربارۀ برخی از پرسش‌های بنیادینی که مشغله‌های روزمره فرصت تأمل پیرامون آن‌ها را از ما گرفته بود، بپردازیم. امروز داشتم به این موضوع فکر می‌کردم که در طول سه ماه گذشته که دانشگاه‌ها در اثر شیوع ویروس کرونا تعطیل بودند، آیا جامعه فقدان فعالیت آن‌ها را احساس کرد؟ اگر یک روز پاکبانان شهرداری به سر کار نروند، احتمالاً همۀ مردم نیاز خود را به آنها حس خواهند کرد، اما آیا چنین ضرورتی را مثلاً نسبت به دانشکده‌های تغذیه هم احساس می‌کنند؟ پرداختن به چنین پرسش‌های مهمی برای ارزیابی جایگاه خود در نظام اجتماعی ضروری است. حقیقت آن است که نهاد دانشگاه در کشور ما هرگز به دنبال طرح مسأله ساخته نشده، بلکه از روی نمونه‌های غربی ترجمه شده است. دانشگاه به معنای مدرن فعلی در قرن هجدهم و از دل عصر روشنگری متولد شد. دوره‌ای که در آن انسان متفکر از سال‌های سیاه قرون وسطی عبور کرد و به مرحلۀ شناخت عقلی از جهان رسید و نهاد دانشگاه را برای بررسی علمی پدیده‌ها و پاسخ به پرسش‌های خود ایجاد کرد. در واقع دانشگاه‌های فعلی حاصل روند تکامل فکری انسان غربی و نتیجۀ سعی و خطای او در شناخت جهان هستند.

واقعیت آن است که جامعۀ ما به تازگی وارد عصر روشنگری شده است. وقتی به مطالعۀ آثار فیلسوفان آن دورۀ طلایی همچون لاک، هابز، کانت، روسو، هیوم و ولتر بپردازیم، می‌بینیم که حرف‌های سه قرن پیش آن‌ها دغدغه‌های امروز ماست! ولی ما بدون آنکه آن روند تدریجی تکامل فکری را متناسب با ویژگی‌های بومی و فرهنگی خود طی کرده باشیم، برای عقب نماندن از جهان غرب اقدام به کپی‌برداری‌های ناشیانه از نهادهای آکادمیک آن کردیم. از آنجایی که این نهاد ریشه در جهان‌بینی اصیل ما ندارد و به دنبال طرح مسألۀ واقعی ایجاد نشده است، می‌بینیم که چندان گره‌ای هم از مشکلات‌مان باز نمی‌کند. نهادی که فلسفۀ اصلی آن پاسخ به مسائل جامعه بود، اینک دیواری به دور خود کشیده و روز به روز از جامعه بیگانه‌تر می‌شود.
نظام ارتقاء آن بر پایۀ تعداد مقالات بنا نهاده شده و از دانشجوی سال اول کارشناسی تا استادتمام دانشگاه فکر و ذکرشان اکسپت گرفتن از ژورنال‌های داخلی و خارجی شده است. از آنجایی که بودجه‌های پژوهشی نیز به شیر نفت متصل‌اند، کارآمدی و سودمندی نتایج مقالات یا اخذ گرنت از صنعت نیز چندان محلی از اعراب ندارد. با وجود اینکه در دنیا بیش از 100 جایزۀ علمی وجود دارد که هیچ‌یک از شاخص‌های ISI استفاده نمی‌کنند، در جشنواره‌های علوم پزشکی ما نظیر رازی، ابن سینا و ابوریحان بیرونی همچنان ملاک برگزیده شدن، شاخص‌های علم‌سنجی است. دانشگاه‌های جهان در حال گذار به دانشگاه نسل پنجم هستند، در حالی که ما حتی در تحقق دانشگاه نسل دوم نیز ناکام مانده‌ایم و بی‌اخلاقی‌های پژوهشی‌مان هر از گاهی تیتر رسانه‌های جهان می‌شود.

مشکل آموزش عالی غذا و تغذیه کجاست؟


تعداد دانشگاه‌ها به مثابه کارخانه‌های تولید مقاله مرتباً افزایش می‌یابد، بدون آنکه تغییری در کیفیت زندگی مردم ایجاد شود. در حال حاضر تعداد دانشگاه‌های ایران حتی از هند و چین که هر کدام‌شان بیش از یک میلیارد نفر جمعیت دارند، بیشتر است. دانشگاه‌ها در اغلب کشورهای توسعه یافته‌ کمتر از 500 عدد هستند، در حالی که ما با بیش از 2500 دانشگاه رکورد تولید مدرک را زده‌ایم! اگر فرآیند ارتقاء آکادمیک نیز به همین منوال پیش برود، به زودی رکورد تعداد استادتمام را نیز خواهیم شکست! اینجاست که دانشکدۀ تغذیه‌ای را می‌بینی که در شاخص‌های علم‌سنجی امتیازات بالایی را کسب می‌کند، اما پیرامون آن مردم از سوءتغذیه، پرفشاری خون، دیابت، سرطان، کبد چرب و انواع بیماری‌های مرتبط با تغذیۀ ناسالم رنج می‌برند. این نشان می‌دهد که چنین دانشکده‌ای برای خود رسالت اجتماعی قائل نیست و اساساً برای درمان دردهای مردم به وجود نیامده است. به راستی دانشکده‌های تغذیه تاکنون چند کمپین ملی مؤثر برای آگاهی‌بخشی به شهروندان در حوزۀ غذا و تغذیه برگزار کرده‌اند؟ از چند مسئول و سیاستمدار برای تبیین اهمیت امنیت غذایی در ارتقاء سلامتی مردم دعوت نموده‌اند؟ تا چه اندازه از ظرفیت رسانه‌ها، فعالان مدنی، انجمن‌های مردم‌نهاد، هنرمندان، احزاب سیاسی، بخش خصوصی و... برای جهت‌دهی به رفتارهای سالم تغذیه‌ای مردم استفاده کرده‌اند؟
دانشجویان تغذیه در چنین دانشکده‌هایی واحدهای نظری و عملی رژیم‌درمانی را می‌گذرانند، بدون آنکه کوچک‌ترین شناختی از بنیادهای فلسفی رشتۀ خود پیدا کنند. آموزش‌های تقلیل‌گرا برای آنها نه تنها «غذا» را از «تغذیه» تفکیک کرده، بلکه پیوندهای وسیع علوم تغذیه با علوم انسانی را نیز در اذهان‌شان از یکدیگر گسسته و آن‌ها را در زندان‌های مدرن خویش محصور ساخته است. به همین دلیل همکاری‌های فرابخشی و پژوهش‌های بین رشته‌ای در قریب به اتفاق دپارتمان‌های تغذیه اساساً جایگاهی ندارد. دانشجویان به سرعت در این نظام جزیره‌ای پله‌های ترقی را می‌پیمایند و به درجۀ دکتری می‌رسند، فارغ از آنکه توانایی گفت‌وگو و مفاهمه با همسایگان علمی خود را داشته باشند.

رسالت اجتماعی دانش آموختگان تغذیه در محاق بی توجهی


اخد مدرک Ph.D. (مخفف واژهٔ لاتین Philosophiae Doctor) به معنای رسیدن فرد به درجۀ اجتهاد در رشتۀ تحصیلی خود است، اما چطور می‌توان کسی را صاحب فلسفه و اجتهاد دانست، بدون آنکه کوچک‌ترین شناختی از پارادایمی که در آن زیسته است، داشته باشد. چطور می‌توان از عنوان Ph.D. استفاده کرد و شناختی حداقلی از مباحث مهم فلسفۀ علم، نقدهای هیوم بر استقراء، رئالیسم و ضد رئالیسم، ابطال‌گرایی پوپر، آنارشیسم معرفتی فایرابند، جامعه‌شناسی علم کوهن، برنامۀ پژوهشی لاکاتوش و نقدهای ویرانگر پست‌مدرن‌ها بر پوزیتیویسم نداشت؟ به همین خاطر است که از بین 13000 عضو جامعۀ تغذیۀ ایران که بسیاری‌شان از نظر علمی و تعداد مقاله حائز رتبه‌های ممتازی هستند، هنوز نتوانسته‌ایم یک فیلسوف و متفکر ممتاز غذا تربیت نماییم که به بازاندیشی بنیادهای فلسفی غذا و تغذیه بپردازد و مثلاً زمینه‌های نظری لازم را در حوزۀ اخلاق غذا جهت تغییر سیاست‌های غذایی دولت‌ها تئوریزه نماید.
علیرغم نقش چشمگیری که تغذیه در پیشگیری از بیماری‌های مزمن و بار مالی‌شان بر نظام سلامت دارد، چرا جایگاه آن باید در نظام سلامت ما تا این حد نازل و کمرنگ باشد؟ این بی‌توجهی تا اندازه‌ای است که تمامی مسائل مربوط به تغذیه و سلامتی صرفا به یک دفتر کوچک بهبود تغذیه در وزارت بهداشت خلاصه شده است؛ دفتری که جایگاه اداری و اختیارات آن نیز روز به روز تنزل می‌یابد. چرا بیمه‌ها نباید رغبتی برای پوشش خدمات مشاورۀ تغذیه‌ای از خود نشان دهند؟ یک علت شاید این باشد که دانشگاهیان ما آنقدر در لاک تنهایی خود فرو رفته‌اند که رسالت اجتماعی‌شان را به دست فراموشی سپرده و نتوانسته‌اند اهمیت و جایگاه تغذیه را برای سیاستگذاران و مدیران نظام سلامت به درستی تبیین نمایند.

 نگاه به غذا و تغذیه در جهان

هر سال بیش از 10 گزارش بین‌المللی در حوزۀ غذا و تغذیه توسط فائو، بانک جهانی، انستیتوهای علمی و... منتشر می‌شود که در آن تجارب موفق کشورهای غنی و فقیر در رفع مشکلات تغذیه‌ای‌شان گردآوری شده است. اگر جامعۀ علمی تغذیه به مطالعۀ این گزارش‌ها می‌پرداخت و سیاستگذاران نظام سلامت نیز اهتمام جدی برای بهره‌گیری از چنین تجاربی داشتند، آیا لازم بود که بسیاری از سعی و خطاهای امروزی را در سیاستگذاری غذا و تغذیه تکرار کنیم؟ ممکن است برخی موضوع تعارض منافع مدیران پزشک در وزارت بهداشت را مطرح کنند و بگویند منفعت نظام سلامت در درمان‌محوری است نه پیشگیری، و نقش تغذیه تعمداً جدی گرفته نمی‌شود، اما حتی در صورت صحت این مطلب باید گفت که باز هم خود مقصریم، چرا که نتوانسته‌ایم ائتلافی فراگیر از همۀ بازیگران و فعالان مؤثر در حوزۀ پیشگیری از بیماری‌ها را تشکیل دهیم و به مقابله با رویکرد درمان‌محوری بپردازیم.
به نظر می‌رسد وقت آن فرا رسیده تا یک بازنگری اساسی در نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌ها صورت گیرد و نحوۀ ارزیابی اساتید و دانشجویان از سنت Publish or Perish به مدل‌های مبتنی بر ایفای رسالت اجتماعی تغییر یابد. شاید از این رهگذر بتوانیم با همراهی جامعۀ علمی تغذیه، وضع فعلی غذا و تغذیه را به جایگاه واقعی‌اش در نظام سلامت ارتقا دهیم و از ثمرات آن در بهبود کیفیت زندگی شهروندان بهره‌مند شویم.

نام نویسندهعلی پزشکی عضو هیئت مدیرۀ انجمن غذا و تغذیه حامی سلامت ایران
تاریخ1399/03/26
کلمه های کلیدی نظام سلامت, تغذیه در نظام سلامت




نام و نام خانوادگی:  
پست الکترونیک:  
متن پیام:  
 بازسازی
کد امنیتی :  

عضویت در خبرنامه

جهت عضویت در خبر نامه ایمیل خود را در قسمت روبرو وارد کنید
شما بعد از عضویت در خبرنامه در هر زمان می توانید با وارد کردن ایمیل خود عضویتتان را لغو کنید
لینک های مفید خدمات الکترونیکی شبکه های اجتماعی تماس با ما
تهران خیابان سئول شمالی شهرک سئول خیابان نسترن کوچه دوم شرقی پلاک 2 طبقه اول
تلفن تماس 1 : 88037734 (+9821)
تلفن تماس 2 : 88037834 (+9821)
پست الکترونیک : behsite@gmail.com